Evet, Allah Resulü hep diyalog ve anlaşma arayışında ol­muştu; bunu aynı zamanda peygamberliğinin bir esası olarak ortaya koymuştu. Ebû Cehil, küfür ve cehaletin babasıydı; fakat Efendimiz onlarca defa onun ayağına gitmiş ve davasını an­latmıştı. O inat etmiş, kabule hiç yanaşmamıştı ama Efendimiz de anlatmaktan geri durmamıştı. Kâinatın iftihar Tablosu, Ebû Talib'in ocağında neşet etmiş, amcası vefat edene kadar belki yüzlerce defa onu da Hak dine çağırmış; defalarca "Amca, ne olur bir kere "Lâ ilahe illallah, Muhammedün Resûlullah" de; de ki, ahirette sana şefaat edeyim" buyurmuştu. Peygamber Efendi­miz, sadece Ebû Talib'e bile birkaç yüz defa aynı davette bulunmuş; "kâfir" deyip onu terk etmemiş, hep yanında olup bir fırsat kollamış ve ona defalarca İslam'ı anlatmıştı. Amcası ölüm döşeğindeyken bile, Allah Resulü, bir kere daha ona ebedî huzur ko­ridorunu işaret etme gayretine girmişti. Şimdi eğer O, irtibatı kesse, Ebû Talib'in yakınında durmasa ve onun evine gidip gel­mese idî nasıl anlatacaktı davasını?

Soru: Raşit Halifeler devrinde ve onlardan sonraki dönem­lerde de diyaloga mesned olabilecek hadiseler vuku bulmuş mudur?

Hulefâ-yı Râşidîn efendilerimizden günümüze kadar hemen her zaman Müslümanlar Ehl-i Kitaba karşı hep mürüvvetkârane davranmış, hatta zulme maruz kalsalar da asla zulmetmemişler-dir. Mesela, Haçlı seferleri sırasında camilerin kiliseye çevrilme­sine aynı dilden cevap vermek isteyen müslümanlar "Onlar bi­zim rehberlerimiz değil; bizim dinimizde mabedlere saldırı yok­tur!'' diyen İslam ulemasından fetva alamamış ve kiliseleri oldu­ğu gibi bırakmışlardır.

Emevîler, Abbasîler, Selçuklular ve Osmanlılarla sürüp gi­den upuzun bir dönemde, başka din ve inanç müntesipleri İs­lam topraklarında hep huzur içinde yaşamış, kendi inanç ve kültür değerlerinden taviz vermeye hiç mi hiç zorlanmamış ve Müslümanların idaresini kendi dinlerinden olan kimselerin em­ri altında yaşamaya tercih edecek kadar hayatlarından memnun kalmışlardı. Müslümanlar da bu toplumlarda onlarla beraber yaşama ve hâl diliyle onlara İslam'ın güzelliklerini anlatma yolu­nu seçmiş ve bu anlayışa hep uygun davranmışlardı. Tarihin sayfaları şöyle bir karıştırılsa bu meseleye örnek teşkil edebile­cek pek çok uygulama ve anlaşma görmek mümkün olacaktır:

Taberi'nin naklettiğine göre; Hazreti Ömer efendimiz Eyle halkına teminat verirken anlaşma metnine şu maddeyi koymuş­tu: "Onların can ve mal emniyeti, kiliseleri, haçları, bütün fert­leri teminat altındadır. Kiliseleri mesken yapılmayacak, yıkılma­yacak ve içindeki eşyalara asla dokunulmayacaktır. Onlardan hiç kimseye dini inanışından dolayı zorlamada bulunulmayacak ve katiyen zarar verilmeyecektir."

Müslümanlardaki bu hoşgörü ve vicdan hürriyeti tarih boyu hep böyle devam etmişti. Öyle ki, İ. H. Danişmend'in anlattı­ğına göre, Fatih döneminde Ortadoks Sırplar, Katolik Macarlar ile Osmanlılar arasında tercih yapma durumunda kalınca ken­dilerine din ve vicdan özgürlüğü tanınacağından emin olarak Osmanlı himayesine girmişlerdi. Yine, Fatih Sultan Mehmet'in, Bosna'daki Latin papazlarına verdiği ferman çok meşhurdur ve tam bir insan hakları vesikasıdır.

"Devlet-i âliye-i Osmaniye’yi insanlığın şemsiyesi yapaca­ğım" diyen Sultan 2. Bayezid, İspanya'daki zulümden kaçan 150 bin Yahudi'ye sığınma hakkı tanımıştır.

Yavuz Sultan Selim de Kudüs Ermeni Patrik'ine verdiği emanda hiç kimsenin dini vecibelerini yerine getirmesine mani olunmayacağını ve mabetlerinin korunacağını taahhüt etmiştir.

Evet, Raşit Halifelerden Ömer b. Abdülaziz'e, Nureddin Zengi’den Selahaddin Eyyûbî'ye, Alparslan'dan Fatih'e kadar bütün Müslüman idareciler emirleri altındaki gayrimüslimleri bir emanet gibi görmüş; onlara İslam'ı hâl ile anlatma hususunda azami gayret göstermişlerdi. Dahası, Cumhuriyet döneminde de aynı hoşgörü devam etmiştir ve Nazi zulmünden kaçanlar gelip Anadolu'ya sığınmıştır.

Soru: Bazı kesimler diyalog faaliyetlerini dinden taviz ver­me olarak algılıyorlar. O türlü tenkitleri nasıl değerlendiriyor­sunuz?

Hoca görünen, ya da seleften miras kalan şeyler adına "kutup"luktan, gavs'lıktan bahis açanlar nasıl düşünürse düşün­sün, bizim kalbimizi Allah biliyor. Ben, değil böyle büyük mese­lelerde, yatağa girerken bile elimden geldiğince Efendimizin tarzını uygulamaktan taviz vermedim. Arkadaşlarımın da taviz verdiğini zannetmiyorum. Neylersiniz ki, sayıları az da olsa, bazı insanlar bu hayırlı faaliyetleri bir "gâvurlaşma" ve "gâvurlaştırma" gibi gördü ve göstermeye çalıştılar; mantığını anla­makta zorluk çektiğim bir yaklaşımla, maalesef, bu harekete gönül vermiş insanlar hakkında dalâlet ve küfür isnadında bu­lundular, âyet ve hadislere sadece bir açıdan bakarak, siyak sibak bütünlüğünü görmezlikten gelerek yaptıkları yorumlarla, onlar hakkında "bid'atkâr'dan "kâfir”e kadar bir sürü iftirada bulundular. Çoğu zaman, en masum söz, tavır ve davranışları bi­le kendi garazkârlıklarından dolayı yanlış vadilere çekti; bazen de bazı arkadaşların -eğer varsa- ferdî hatalarını bu faaliyetleri destekleyen bütün gönüllülere yükleyerek, hepsini birden tekfir ettiler.

Oysa, değil bir topluluğu, tek bir inşam bile küfürle itham et­mek dinimize göre altından kolay kalkılamayacak bir vebaldir. Peygamber Efendimiz (aleyhi ekmelut tehâyâ), “Bir Müslüman bir başka Müslümana "kâfir" dediği zaman ikisinden birisi mutlaka kâfir olur. Eğer küfür isnad edilen insan gerçekten kâfirse, o söz yerini bulur. Fakat değilse, o zaman söz, küfür isnad edene döner ve o kâfir olur," buyurmaktadır. Buhari, Müslim, Ebû Davud ve Tirmizi gibi en muteber kaynaklarda yer alan bu badis-i şerifi ve dinimizin bu konudaki hassas ölçülerini bilen bir in­sanın başkaları hakkında o kadar rahat konuşması, hele hele ko­ca bir topluluğu tekfir etmesi çok büyük bir hata ve bir dalalet­tir!.

Ne tuhaftır ki, bir kesim çekememezlikten "Amerikancı" di­yor, diğer bir kesim "işbirlikçi." Aslında İslam'a hasım bazı has­ta ruhlar, "Bunlar şeriatçıdır, dini getirip hayata hâkim kılacak­lar." diyor; bazıları da tam tersini iddia edip diyalog gayretlerini misyonerlere, onların rahat ve serbest dolaşmalarına, propagan­da yapmalarına ve kilise faaliyetlerine destek gibi görüyor ve gösteriyorlar. Bunlar öyle birbirine zıt şeyler ki, hepsi bir yere is­nat ediliyorsa, bu tür taarruzlar bütün iddiaları kendiliğinden düşürür. Kanaat-i acizanemce, bazıları dine düşman olduklarından dindarların vesile olduğu hiçbir hayırlı işi kabul etmi­yorlar; bazıları da, haset ve kıskançlıktan dolayı her başarının kendilerine isnat edilmesini istediklerinden bu işi bir türlü haz­medemiyorlar.

Onlar ne derse desin, niyetimizi Allah biliyor, otuz seneden beri bu millet de biliyor. Allah'ın rızasını kazanmak ve tarihî bi­rikimlerimizi dünya insanlarıyla paylaşarak kanlı bir coğrafyada sulh adacıkları oluşturmaktan başka bir sevdamız yok bizim. Biz, mîllet olarak, kendimizde çok güzel şeylerin bulunduğuna inanıyoruz. Allah (celle celâluhu) iyi şeyleri tecrübe etme ve adeta bir dantela gibi tabiatımıza işleme imkânını vermiş bize -inşaallah yerinde değerlendirilir.- Elâlem, bir tuval üzerinde kara­ladığı çizgileri, resim sergisi diyerek neşrediyor. Bizim ise, bir yönüyle dört bin senelik, bir yönüyle de altın çağımız diyeceği­miz bin senelik şanlı bir tarihimiz var. Pek çok meselede mümârese sahibi olmuşuz; mesela, ciddi bir estetik anlayışı ge­liştirmişiz. Bu güzellikleri teşhir etmemiz ve bu iş için sergiler açmamız hem hakkımız hem de vazifemizdir. İşte günümüzde bu türlü sergilerin açıldığı yerler de eğitim yuvalarıdır, okul­lardır, kültür lokalleridir, hatta ticaret mülahazasıyla yurtdışına giden insanımızın açtığı iş yerleridir ve hepsini kuşatan diyalog faaliyetleridir. Çünkü, onların tavır ve davranışlarından dökülen şeyler de yine bizim mazimiz, bediî zevklerimiz, dinî telakkileri­miz ve ahlakî mülahazalarımız olacaktır. Evet, bizim bu değerle­rimizin, başka kültürlerin insanlarına çok mânâ ifade edeceği kanaatindeyim.

Soru: Bir kitabınızda yer alan 'Herkes kelime-i tevhidi esas alarak çevresine bakışını yeniden gözden geçirmeli ve ıslah et­melidir. Hatta kelime-i tevhidin ikinci bölümünü, yani 'Muhammed Allah'ın Resulüdür' kısmını söylemeksizin sadece ilk kısmını ikrar eden kimselere bile rahmet ve merhamet bakışıyla bakmalıdır." söyleriniz bazı kesimler tarafından ten­kit ediliyor. O sözü şerh eder misiniz?

Evvela, bir sözü doğru değerlendirmek için o sözün siyak ve sibakına (öncesine ve sonrasına) da bakmak gerekir. (Söz konu­su yazının yer aldığı kitabı isteyip alakalı bölümü açıyor) Bakın size o bölümü okuyayım da kendiniz değerlendirin: “Bu konuda bana, başkaları tarafından anlatılan bir vakayı arzetmek istiyo­rum. Çok eski yıllarda birisi gelmiş bana İslami cemaatlerden bi­risini sormuş. Ben de: "Onlar, ufkumuzda yalancı bir şafağın bi­le olmadığı dönemde, Edirne'den Ardahan'a kadar ülkemizin her tarafını köy-kent demeden dolaşarak kurslarla, yurtlarla, pansiyonlarla donattılar." demişim. Aradan bir iki ay geçmiş. Bornova'da akşam sohbetleri sırasında yine aynı soruyu sor­muşlar, ben yine benzer şeyler söylemişim. Belki aradan birkaç ay geçmiş o zat tekrar gelmiş, yine aynı soruyu sormuş. Ben de ilk söylediğime benzer şeylerle soruya cevap vermişim. Bu mese­lenin bir de öteki yüzü var. -Bilmiyorum söylesem mi?- O zat benim, haklarında böyle konuştuğum cemaate gitmiş, dediklerimi aktarmış. İhtimal bu hususta ölçüyü tam anlamıyla kavrayamayan birisi benim için "Aktörlük yapıyor." demiş. İkinci ve üçüncü seferlerde de aynı şekilde cevap alınca "Bir insanın beni tanıma­dan, nereden geldiğimi bilmeden, farklı zamanlarda ne niyetle sorulduğunu bilmediği bir soruya hep aynı şekilde cevap vere­bilmesi mümkün değildir ve bu katiyen aktörlük olamaz" demiş. Evet bizim için temel ölçü, din ve diyanete, hangi yolla olur­sa olsun, hizmet etmektir. Biz az veya çok bu uğurda katkısı bu­lunan herkesi, ama herkesi alkışlar, başlarımızı ayaklarının altı­na kaldırım taşı gibi koyabiliriz. Kaldı ki bu ölçüyü biz koymuyo­ruz ki? Allah ve Resulü bu hususla alakalı ölçüyü asırlar önce koymuşlar: "La ilahe illallah, Muhammedün Resûlullah diyen herkes, bizim din kardeşimizdir. Ayrıca kabirde Münker-Nekir, "Rabbin kimdir, nebin kimdir, dinin nedir?" diye soracak. O so­rular arasında falanı filanı kabul etme yoktur. Yani onları kabul etme iman esasları arasında değildir. O halde ben, ne diye şu ya da bu sebeple beni tasvip etmeyen din kardeşlerime cephe alayım ki?"

  İşte bunlar söylendikten sonra söz konusu cümle yer alıyor ve deniyor ki: "Hasılı, herkes kelime-i şehadeti esas alarak et­rafındaki insanlara bakış açısını yeniden ayarlamalı. Hatta onun birini söyleyip diğerini, yani "Muhammedün Resûlullah"ı söylemeyen insanlara bile, rahmet nazarıyla bakmalı. Çünkü hadis­lerde anlatıldığına göre, Allah'ın o engin rahmeti ahirette öyle tecelli edecektir ki, şeytan bile: "Acaba ben de istifade edebilir miyim?" diye ümide kapılacaktır. Şimdi böyle bir rahmet engin­liği karşısında, cimrilik yapma ve o cimriliği temsil etme bize ya­raşmaz. Hem bize ne? Mülk Onun, hazine Onun, kul O'nun...Öyleyse herkes haddini bilmeli...'"

      Kaldı ki, tenkit ettikleri o cümleden hemen sonra şu parag­raf yer alıyor ve kelime-i tevhidin bütününe dikkat çekiliyor: "Söz buraya gelmişken bir düşüncemi arzederek bu faslı da ka­patmak istiyorum.  70li yıllardan beri beni ve hizmetimizi yakın plana alan ve yakaladığı her fırsatı değerlendirerek gam­mazlayan, hatta devlet ricalini iğfal eden ve bir gazetede sahibi olduğu sütunu çoğunlukla bunlara ayıran bir yazar bir gün "Lâ ilahe illallah, Muhammedün Resûlullah" dese inanın bana, o gün benim için bayram olur. O şahsın bana yıllardan beri durmadan, usanmadan, yılmadan düşmanlık yapmasını hiç önemsemeden onu bağrıma basarım. Evet, önemli olan o zâtın Allah ile arasındaki düşmanlığı aşabilmesi ve O'na yakın olabilmesidir."

Soru: Yani, tenkit edilen sözleriniz ınücerred "Lâ ilahe illal­lah" demenin kurtuluş için yeterli olduğu manasına gelmiyor; onu söyleyen bir insanın "Muhammedün Resûlullah" demese de ahiret azabından kurtulacağını söylemiş olmuyorsunuz; öyle mi?

Tabii ki...  Bediüzzamanın ifadeleriyle söyleyecek olursak, "Kelime-i şahadetin iki kelâmı birbirinden ayrılmaz, birbirini is­pat eder, birbirini tazammun eder, biri birisiz olmaz. Madem Peygamber (aleyhissalâtü vesselam) Hâtemül-Enbiyadır, bütün en­biyanın vârisidir. Elbette bütün vusul yollarının başındadır. Onun cadde-i kübrâsından hariç hakikat ve necat yolu olamaz." Ben hayatım boyunca herkese karşı cennet hâzinleri gibi yumuşak edalı olup, yarım kelimeyle dahi olsa insanlara bir ümit vererek   bir   kurtuluş   yolunun olabileceğini hatırlatmaya çalıştım. Bazen mükellefiyetlerin tam-tekmil edasının bile in­sanın kurtuluşu için yetmeyeceğini söyleyip asıl meselenin Rahmet-i İlahiye ye iltica olduğunu anlattım. Bu sözü de Efendimizin bir hadis-i şeriflerine dayanarak söyledim: “Bir gün Allah Resulü 'Hiç kimse ameliyle kurtulamaz." deyince, Sahabe Efendilerimiz: "Sen de mi ey Allah'ın Resulü?" diye sorarlar. Efendimiz, "Evet, ben de kendi amelimle kurtulamam. Ancak Allah rahmet ederse kurtulabilirim." cevabını verir. Ama aynı Allah Resulü bir başka hadislerinde, "Lâilahe illallah deyin kurtulun." buyurur. Zanne diyorum, havf ve reca dengesini anlamayanlar en masumane sözleri de kendi anlayışlarına göre bir yerlere çekiyor ve keyifle­rine göre yorumluyorlar.

Soru: Peyganıberimiz'in risaletinin ilk senelerinde kelime-i tevhidin sadece ilk kısmım söylediğini iddia ettiğiniz hususu tenkit ediliyor?

Önce şunu ifade edeyim ki; bu benim iddiam değil; insanla­rı, az da olsa bildikleri ulûhiyet inancına ve tevhit düşüncesine çağırmak ve daha sonra söyleyeceklerine alıştırmak için Efen­dimizin kullandığı bir tebliğ yoludur. Peygamber Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem), Allah (celle celâluhu) tarafından bütün in­sanlığa son elçi olarak gönderilmiş ve kendisinden önceki pey­gamberler gibi başta tevhid (Allah'ın varlığı ve birliği) olmak üzere itikada ve amele müteallik değişik esasları insanlara teb­liğ etmekle vazifelendirilmiştir. Evet, diğer elçiler gibi o En Büyük Elçinin de ilk vazifesi, insanları değişik putlara tapmak­tan, onların esaretinden kurtarmak suretiyle bütün kâinatta farklı eser ve tecellileriyle varlığını ve birliğini apaçık gösteren bir tek Yaratıcıya inanmalarını; dolayısıyla da her türlü zihni, ruhî ve kalbi dağınıklıktan kurtulmalarını sağlamaktır.

Efendimiz risalet vazifesiyle tavzif edilir edilmez, adeta ma­halle mahalle, çarşı çarşı, kapı kapı dolaşarak muhataplarına Al­lah'ın tek yaratıcı olduğunu, dünya saadetinin ve ahirette kurtu­luşun buna inanmakla mümkün olabileceğini anlatmaya çalışmıştır. Haddizatında, bu teklifte bulunan belli ki bir pey­gamberdir ve O'nun tevhid davetini kabul eden de Ona inan­mak suretiyle nübüvvetini de kabul etmiş demektir.

Başta Ahmed b. Hanbel'in Müsned'i olmak üzere değişik pek çok kaynakta geçen bir hadis-i Şerif şöyledir; Rabîa bin Abbâd an­latıyor: “Allah Resûlü'nü Zü'1-Mecaz panayırında gördüm. İnsan­ların arasında dolaşıp onları Allah'a inanmaya çağırıyor ve dur­madan tekrar ederek "Kûlû lâ ilahe illallah, tüflihû - Allah'tan başka ilâh yoktur deyin, kurtulun!" diyordu. (Yani kurtuluşu la ilahe illallah demeye bağlıyordu.) İnsanlar da sükûnetle dinliyor­lardı. Yalnız Allah Resûlü'nün arkasında saçları örülü ve aynı za­manda da şaşı birisi vardı ki, Allah Resulünü susturmaya uğ­raşıyor, etrafındakilere de "Bu adama inanmayın, -hâşâ- o bir ya­lancıdır; sizi atalarınızın dininden döndürmek istiyor!" deyip du­ruyordu, Oradakilere adamın kim olduğunu sordum. Bana "Allah Resûlü'nün amcası Ebû Leheb'tir." dediler.

Efendimizin peygamberliğinin ilk yıllarında gerçekleşen bu hadise ve Onun “Lâ ilahe illallah deyin kurtulun!"”demesi, Ebû Cehil’in orada bulunması ve Efendimizin mübarek yüzüne top­rak savurması gibi değişik ek ve nüanslarıyla Müstedrek’te. İmam Buharî'nin Tarihu'l-Kebîr'inde, Beyhakînin Sünen'inde ve daha başka eserlerde anlatılmıştır. Sahih-i Buharı şerhi Fet-hu'î-Barî'de İbn-i Hacer, Efendimizin "Allah'tan başka ilah yok­tur deyin, kurtulun" ifadesinin. O'nuın kavmine ilk çağrısı oldu­ğunu ve Yemen'e gönderdiği Hazreti Muaz'a da, “Onları davet edeceğin ilk şey Allah'ın birliğine şehadet etmeleri olsun.” dedi­ğini nakleder.